Từ bi và trí tuệ trong đạo Phật không phải là hai phẩm chất độc lập, mà là hai mặt bổ sung bắt buộc. Ví như một đồng xu có hai mặt, ta không thể nói đồng xu này chỉ có mặt sấp, hay đồng xu kia chỉ có một mặt ngửa. Cũng vậy, từ bi và trí tuệ luôn song hành cùng nhau, không thể tách rời, cùng tạo nên con đường giải thoát mà Phật Thích Ca đã từng tuyên thuyết. Nếu thiếu một trong hai, sự tu tập sẽ mất cân bằng và không dẫn đến chấm dứt khổ.
Câu chuyện đầu tiên không thuộc kinh điển, nhưng được nhiều nhà sư Nguyên Thủy kể làm ví dụ vì vẫn đảm bảo tính khế cơ và khế lý. Khế cơ là phù hợp với căn cơ của chúng sanh — hầu như ai cũng hiểu được, bất kể trình độ Phật học. Khế lý là vẫn giữ nguyên giáo lý cốt lõi của đạo Phật.
Câu chuyện thứ 2 thuộc Kinh Trung Bộ, bài kinh số 21: Kinh Ví Dụ Cái Cưa.
Qua 2 câu chuyện này, bạn sẽ hiểu thế nào là từ bi trí tuệ song hành, từ đó áp dụng được vào cuộc sống thường nhật.
Con rắn và bài học về ranh giới
Ngày xưa, trong một khu rừng ven làng, có một con rắn nổi tiếng hung dữ. Nó sống trong nỗi sợ thường trực, và cũng chính vì sợ hãi mà nó cắn bất cứ ai đến gần. Dân làng khiếp đảm, nên mỗi lần thấy nó, họ liền cầm gậy đá đuổi đánh không thương tiếc. Thân nó đầy vết thương, vảy bong tróc, máu khô bám từng mảng. Nó sống trong cảnh vừa sợ người, vừa bị người truy sát.
Một ngày nọ, Đức Phật đi ngang qua khu rừng ấy. Khi Ngài đến gần, con rắn theo bản năng chuẩn bị tấn công. Nhưng rồi khi nhìn vào Ngài, nó khựng lại. Ánh mắt ấy không có sợ hãi, không có thù địch, chỉ có sự thấu hiểu và từ bi sâu thẳm.
Đức Phật hỏi: “Vì sao con cắn người?”
Con rắn đáp: “Vì con sợ họ. Nếu con không cắn, họ sẽ giết con.”
Ngài nói: “Chính vì con cắn người, nên họ mới càng sợ và càng muốn làm hại con. Oán thù không thể chấm dứt bằng oán thù. Chỉ có từ bi mới chấm dứt được oán thù.”
Con rắn lặng im. Lần đầu tiên trong đời, nó không thấy mình phải chống lại cả thế giới. Đức Phật dạy: “Hãy tập sống với tâm từ. Đừng cắn hại ai nữa.” Nó cúi đầu tiếp nhận lời dạy.
Từ đó, nó không cắn bất kỳ ai nữa.
Khi từ bi trở thành nhu nhược
Thời gian trôi qua, dân làng nhận ra con rắn không còn tấn công. Sự dè chừng dần biến thành khinh thường. Bọn trẻ ném đá. Người lớn dùng gậy chọc vào thân nó để mua vui. Có kẻ nhặt nó lên như một sợi dây, ném qua ném lại giữa tiếng cười.
Con rắn không chống trả. Nó nghĩ rằng chịu đựng là đúng với lời dạy về từ bi. Thân nó lại một lần nữa bầm dập, nhưng lần này không phải vì hung dữ, mà vì hiền lành.
Khi Đức Phật quay lại, Ngài thấy nó nằm co quắp bên gốc cây, thân thể đầy vết thương. Con rắn hỏi: “Có phải con đã hiểu sai lời Ngài không?”
Ngài đáp: “Ta dạy con từ bi. Nhưng ta không dạy con từ bỏ trí tuệ.”
Không cắn là đúng. Nhưng nó vẫn có thể phì lên, có thể khè lên để cảnh báo. Từ bi ngăn con làm hại người. Trí tuệ ngăn người làm hại con.
Từ đó về sau, nó không cắn ai, nhưng biết thiết lập ranh giới. Không làm hại, nhưng cũng không cho phép bị hủy hoại. Nó sống phần đời còn lại trong bình an.
Kết câu chuyện, để giúp bạn dễ nhớ cũng như truyền đạt cho người khác:
Phật dạy con rắn dù có tu cách mấy, cũng phải biết phì, biết khè. Bằng không, người đời nhầm tưởng nó là sợi dây mà leo lên. Từ bi trí tuệ song hành.
Tôn giả Moliyaphagguna và sự thiên vị
Câu chuyện này xảy ra khi Đức Phật đang ở tại thành Xá-vệ, trong rừng Kỳ-đà. Trong Tăng đoàn lúc đó có một vị tỳ kheo tên là Moliyaphagguna.
Ngài thường xuyên lui tới nơi ở của các tỳ kheo ni. Ban đầu chỉ là thăm hỏi và trao đổi Pháp. Nhưng dần dần, ngài trở nên thân thiết và bắt đầu thiên vị. Mỗi khi có ai phê bình một vị tỳ kheo ni, ngài liền bênh vực, không cần biết đúng sai.
Các tỳ kheo khác đem chuyện này bạch lên Đức Phật. Đức Phật hỏi thẳng và tôn giả thừa nhận.
Ngài dạy: “Một người tu phải thấy đúng là đúng, sai là sai. Không được vì thân quen hay cảm tình mà để tâm bị lôi kéo. Khi tâm còn ràng buộc bởi yêu thích và thiên vị, tâm ấy chưa được giải thoát.”
Tôn giả hiểu ra rằng điều mình nghĩ là bảo vệ thực ra chỉ là dính mắc. Từ đó ngài tu tập giữ tâm quân bình.
Qua hai câu chuyện trên, bạn có thể thấy tâm luôn có xu hướng mất đi sự quân bình mà thiên vị, luôn rời xa trung đạo, tức là khuynh hướng sa vào cực đoan vì không thấy được sự thật như nó đang là. Để đối trị, lành thay, lời đức phật dạy được ghi lại trong Kinh Tăng Chi Bộ, chương bốn pháp, phẩm hành.
Bốn con đường khiến tâm mất quân bình
Kinh Tăng Chi Bộ, Phẩm Hành, 4.17 – Sanh Thú Không Nên Đi
Đức Phật dạy về 4 nguyên nhân khiến một người đi chệch khỏi sự thật, dẫn đến phán đoán sai lầm, thiên vị và suy giảm danh đức. 4 nguyên nhân này được gọi là 4 con đường không nên đi. Có thể bạn cảm thấy khá xa lạ dù rằng đã từng đọc qua kinh tạng Nguyên Thuỷ, lý do là vì bản dịch thường sẽ đề cập nội dung này là Sanh Thú Không Nên Ði.
Trong Kinh Tăng Chi Bộ, Đức Phật dạy về bốn nguyên nhân khiến con người đi chệch khỏi sự thật:
- Thiên vị vì dục (ái).
- Thiên vị vì sân (ghét).
- Thiên vị vì si (ngu muội).
- Thiên vị vì sợ hãi.
Vì thương mà bao che.
Vì ghét mà phủ nhận điều đúng.
Vì thiếu hiểu biết mà phán đoán sai.
Vì sợ hãi mà im lặng trước cái sai.
Bốn điều này khiến tâm mất quân bình và rời xa chánh pháp.
Vậy, có bốn con đường dẫn đến tâm mất quân bình đó là thiên vị vì tham, thiên vị vì sân, thiên vị vì si, và thiên vị vì sợ hãi.
Bạn hãy nhớ, từ bi không phải là thương đơn thuần, mà là biết rằng người khác đang vô minh, tức là không thấy được sự thật như nó đang là, vì vậy mà làm khổ chính mình & người khác. Khi bạn thấy được điều này chính là bạn đã thấy được sự thật của: khổ, vô thường, vô ngã. Trí tuệ nhà phật chính là sự thấy sáng suốt, rõ biết như vậy.
Từ bi, trí tuệ song hành, hay còn gọi là bi trí là một trong những giáo lý cốt lõi của nhà phật. Tính ứng dụng rất cao. Bạn có thể thấy ngay trong đời sống của mình cũng như chính nơi bạn sống.
Có những mối quan hệ vì quá thân thiết, chúng ta quên đi họ cũng là những con người như chính chúng ta vậy, vẫn còn nhiều thiếu sót, vẫn còn tham ái (tham – sân – si), nhưng vì cảm tình mà chúng ta lờ đi. Khi chuyện bất như ý đến, những người trong cuộc bị tổn thương, lúc này chúng ta lại oán trách, vì sao mình đối xử tốt như vậy, như thế này, thế kia, nhưng lại nhận lại kết quả đau thương.
Hoặc ví như có những bậc làm cha làm mẹ, vì quá thương con mình mà dẫn đến dung thứ những lỗi lầm của con, khiến con cái sao lại càng thêm sai.
Nhưng, ở một mặt khác, nếu chúng ta quá lạnh lùng, cứng nhắc, quá phòng thủ hay đa nghi. Thì chính chúng ta lại là người mất đi sự an yên.
Câu trả lời của đạo phật rất đơn giản, hãy lấy con đường trung đạo mà đi. Trung đạo là con đường ở giữa các cực đoan, bạn không quá thương ai, cũng ko quá xét nét ai, bạn không để tham, sân, si và sợ hãi làm mờ đi bản chất của sự vật, sự việc và con người đang diễn ra như chúng đang là.
Lời kết
Kết lại tất cả, từ câu chuyện con rắn, đến câu chuyện tôn giả Moliyaphagguna, rồi lời dạy trong Tăng Chi Bộ Kinh, chúng ta thấy rất rõ một điều:
Tâm con người không khó để thương.
Nhưng rất khó để thương mà vẫn sáng suốt.
Đức Phật không dạy chúng ta trở thành người lạnh lùng, cũng không dạy chúng ta trở thành người nhu nhược. Ngài dạy một con đường của bi trí song hành.
Từ bi, nếu không có trí tuệ, rất dễ biến thành dính mắc.
Trí tuệ, nếu không có từ bi, rất dễ trở thành khô cứng.
Từ bi khiến ta không muốn làm ai đau.
Trí tuệ khiến ta không tự cho phép mình mù quáng.
Từ bi giúp ta hiểu rằng người khác sai vì họ còn vô minh.
Trí tuệ giúp ta không vì cảm tình mà đứng về phía cái sai.
Từ bi khiến ta mềm.
Trí tuệ khiến ta vững.
Khi hai điều này đi cùng nhau, ta không còn sống ở hai cực đoan. Không còn phải chọn giữa “tấn công” và “cam chịu”. Không còn phải chọn giữa “thương người” và “bảo vệ mình”. Ta có thể làm cả hai mà không mâu thuẫn.
Đó chính là Trung đạo.
Trung đạo không phải là đứng ở giữa cho an toàn.
Trung đạo là thấy rõ bản chất của sự việc, không để tham, sân, si và sợ hãi kéo mình lệch đi.
Khi từ bi và trí tuệ song hành, ta không còn hành động vì cảm xúc nhất thời. Ta hành động vì hiểu.
Ta không im lặng vì sợ. Ta im lặng vì biết khi nào nên nói.
Ta không nói vì giận. Ta nói vì cần thiết.
Và đến một lúc nào đó, bạn sẽ nhận ra.
Sự vững vàng không đến từ việc người khác sợ bạn.
Cũng không đến từ việc bạn cố gắng làm hài lòng tất cả.
Nó đến từ việc bạn không phản bội sự thật trong tâm mình.
Đó mới là tự do mà đạo Phật hướng tới.
Một tự do không dựa trên quyền lực.
Không dựa trên sự công nhận.
Mà dựa trên sự sáng suốt và lòng thương không còn bị ràng buộc.
Bi và trí, hai mặt của một đồng xu.
Thiếu một, con đường nghiêng lệch.
Đủ cả hai, con đường trở nên tròn đầy.
Khi bạn đã hiểu từ bi và trí tuệ trong pháp phật rồi, hãy tự mình là ngọn đèn cho chính mình,
hãy tự mình nương tựa chính mình, không nương tựa một điều gì khác.
dùng Chánh pháp làm ngọn đèn, dùng Chánh pháp làm chỗ nương tựa không nương tựa một gì khác.
Hãy thắp đuốc lên, mà đi!
Tạ Trung Tín | Buddha Student | Vui lòng dẫn nguồn nếu đăng lại, xin cảm ơn.
